| |
 Ord
og uttrykk, kva betyr ..... |
|
|
|
|
|
 |
 |
Her vil me samla eindel
ord, stadnamn og uttrykk frå krinsen. Me vil oppdatera ofte og håpar på bidrag frå
dykk !
 |
|
|
Bruk epostadressa vår
! |
|
A |
"Alle
nippar i meg, sa jenta, ho hang fast i dørtrykkjaren"
"Alle veit råd med ei gali kjerring,
undanteke den som eig henne"
"Allting har ein ende, men pølsa
har to"
"Altfor djerv vert ofte dengd"
"Alt skal vera reint, sa
kjerringa, ho turka såpa"
"Ask før eik:Steik.Eik før
ask;Plask"
"Av skade vert ein klok, men ikkje
rik"
agalaus: utan tukt
("oppdragelse")
age: redsel, respekt, tukt,
vyrdnad, reddhug
agnhald: mothake på angelen
al: den mørke indre del av
fura / to 'godt al i den mannen'
Andlet: Fjes, ansikt
Andsynes: Mot einannan,
ansikt til ansikt
Atterhald: Med forbehold, på
vilkår av ..
Asjeleg: Stort, mykje,
veldig
|
|
|
A B
D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
|
B |
"Banna og
sverja er fanteverja"
"Betre
døy med æra enn leva med skam"
"Betre heilt enn aldri så godt
bøtt"
"Betre litt mugge enn alt
opptugge"
"Betre pengalaus enn ærelaus"
"Betre tegja enn tarvlaus tala"
"Borg er tvo manns sorg"
"Børen bles om siglaren søv"
Baskje: Vanskeleg,
innfløkt, strevsamt
Basketak:
Gå i gong med (i tak med) noko
vanskeleg, innfløkt. No tyding for slostkamp
Besa / Bese :
Sladre
Bleko/ Bleikjo/Bleikeberget:
Brukt om toppar, øyar
og stad. Betyr kvit,
berrt. (Dagens tyding av bleik er eigentleg "kvit av
skrekk / feigskap")
Bune:
innholt bein i lekam; røyrbein / (jamfør norrønt
boðn, namn på eit kar til å ha skalde-drykken i)
trekjerald / (samanheng med *bangse)
arbeide hardt; drive
Byrg: stolt, kry
Bivre: Skjelve, riste, skake
Brigde: Endring, brytning (HSD:
rutebrigde, -endring) Bu
seg: Førebu seg, vera (føre)budd, klar til å
Brok: Bukse
Banabrekko: 'Banen' var del
av 'Montanjen' si verksemd på Handeland. Her vart
tilverka og selt tau i 'lange banar' . I dag del av
postvegen.
Bate: Fordel
Bel: Stund
Bisn: Oppsikt
|
|
|
A B
D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
|
D |
"Dei er
ikkje alle like nautne som dei ser ut"
"Dei kjem sist til kyrkje som har
stuttaste vegen"
"Dei små tjuvane vert hengde, dei
store får gå"
"Den er armast som aldri er nøgd"
"Den er ven som ber seg vent"
"Den skal båten festa, som sist
gjekk utor"
"Den som allstad leitar, får flis
i nasa"
"Den som vide vankar, han mykje
sankar"
"Der godtfolk er, kjem godtfolk
til"
"Det auga ikkje ser, det gjer
ikkje hjarta vondt"
"Det er best å spara feå loket,
det er seint når ein ser botnen"
"Det er godt det gjeng fort, det
er betre det vert vel gjort"
"Det er ilt å lida urett, men
verre å gjera urett"
"Det er langt fram, sa kjerringi,
ho såg seg attende"
"Det er lettare for ein far å føda
sju søner enn sju søner ein far"
"Det er lettleg lært som ikkje
duger"
"Det er mangt i naudi nytta, sa
kjerringa, ho turka bordet med katten"
"Det er meir bunen enn baksteren"
"Det kan komma store gutar or eit
lite hus"
"Det kan no veksa blomar i
husmannhagen og"
"Det kjem snakedag etter kakedag"
"Det kostar å vera kar, men det
kostar meir å vera fant"
"Det legst stødt ei visa til for
den som kveda vil"
"Du skal ikkje segja elt du
meiner, men meina alt du segjer"
"Det er ikkje ofte husmenn får
rida"
Dabba: saktne, sette ned
farten. Det dabba med vinden.
Deild:
Avdeling, del
Dølje / Dølgje:
Gøyme, skjule, løyne
Diverre:
Dessverre
Døme: eksempel, modell
Dåm:
Preg, utsjånad |
|
|
A B
D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
|
E |
Einstapeholo: Einstape er ei bregne
Emne på: førebu seg på,
ville
|
|
F |
Føykjen:
I
godt humør, blid
Fant: (tater) Omstreifande menneske,
gjerne familiar, som livnærte seg på
sal av ulike hushaldsprodukt, reparasjonar av tak og
-renner, anna fore-
fallande arbeide på garden. Sosialt greidde over ein
kam og i samfunnet sitt
lågaste lag, og utan fast bustad. På vestlandet
forflytta dei seg oftast med
båt og kunne ligga på samme stad over tid. Dei kalla
seg sjølve for reisande.
Fantane og romanifolket(sigøynarar) skal ikkje
forvekslast, men blir ofte
nett det . Romanifolket hadde eit opphav i eit anna
land og dyrka likegjerne skikkane
og musikken derifrå, fantane var utstøytte frå vårt
eige land.
Feto: Plassen ved
grilhhytta i Handelandsdalen. Mykje brukt til
utflukt. Opning i lendet.
Fivreld: Sommarfugl
Fjas: Tull, vas,
useriøst
Fråsegn:
Uttale (td til saksframlegg i det
offentlege)
Freiste: Forsøke, prøve
Fyre-/Føremun: Fordel
Festarmål: Truloving
(Forlovelse)
Fjelge: Pynte, stelle
Fælske: gru, uhygge,
forferding
Fæle: Å vera redd ('fæle
du om natto?' (er du redd om natta?))
|
|
G |
Gasta:
Gild, flott, storslått. "Ein gasta kar"
Gild/Gildt:
Storslått, utmerkt, flott
Gyltesteinen / Gylto:
Førsteleddet gylte er gammalt for purke (jfr Galte).
Forøvreg er det interessant at det ligg galte/gylte
i begge endar av Vale-
garden. (Galtefamilien rådde her lenge, sjå valen
før 1910)
Geilo:
Bakke frå sjøen og oppforbi gamle
gravplassen. Betyr smal og bratt
veg med gjerde på begge sider (eller smal gate i by)
(frå Spørjekassa)
Gla: (sola glar) stå opp
Grann: liten, tynn
Grannsemd: Nøyaktighet,
presisjon
Gruskjen: (i målet, i
været) uklar, dårleg
Gravahaugen: Ved
Banabrekko på Handeland. Så vidt me kjenner til er
her ikkje påvist gravhaug.
Gaman: Glede, moro
Gjevnad: Anlegg, evner,
talent ('han har stor gjevnad for musikk)
|
|
H |
Hantikka
(-e): Flått
Heio: Del av Valen som har endra seg
mykje, det me i dag kallar sentrum. Betyr
flate/slette
Heppen: Opprømt, huga på, heldig (motst
vanheppen, uheldig)
Høystålet:
Der ein oppbevarer høyet, del av løa
Hått:
Husk, minne, hukommelse
Handsaming: Behandling
Havesjuka: Grisk-, grådighet Hjedl (hjadl):
Hylle, opphengskrok
Hjå: Hos (Å ver hjå meg)
Heileskaking:
hjerneristing (-rystelse)
Hug: vilje (å ha hug
til; ville)
Hugs: Hukommelse
Heise/heisen: Mykje,
svært (heise mykje regn i det siste)
Høgd: Etasje
Hama (seg):
Stella/skikka seg, opptre stelt og skikkeleg
|
|
I |
Inkje:
Ingenting, ikkje noko
ilt: Vondt, smerte
Illgjerningsmann: Lovbrytar,
ein som påfører smerte, skade
|
|
|
A
B D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
|
J |
|
|
K |
Kabuso:
Fjelltopp som har sitt navn av forma. Lignar
ei kabuse / kapuse,
hovudplagg mykje i bruk i mellomalderen. Namnet
finst også i Kvam og
uttrykker det samme. Namn på tusenårsstaden der (http://www.kabuso.no/)
Kamulen: Mindre fjelltopp,
uviss tyding. Fleire stader i landet finst fjell med
navn mule/mula, og tyder fjell. Forstavinga kan
beskriva forma. (Hestenase)
Kveda: syngja
Kokkelberg : Godt synleg framspring i
overgangen skog/snaufjell. Kokle
betyr berrt fjell, klump
Klakje: is, frost
Kanelen (namn):
Lita øy i Høylandssundet, uviss tyding
Kappa/-e:
kappspringe, tevle, konkurrere
Kverrsette: beslaglegge,
inndra
Korsen (navn):
Riksvegen/sjukehusvegen møttest i
ein kross ved oppkjørsla
til sjukehuset og var rett farleg uoversiktleg. På
syttitalet vart vegen lagt
om, slik at berre namnet består. Ufatteleg at alle
rattkjelketurane rett over
vegen i frisk fart og skarpt føre gjekk bra ..
Søsterheimen til Valekaien på
50 sek.
Klakje: is, frost
Korkje: Verken (korkje slik
eller så)
Knale: Noko dumt, rart,
merkeleg
Knatten: Framspring der
bakkabrekko ned begynnar.
Kringlebakken: Kringla
tyder noko rundt, flatt. Ei populær tyding av namnet
er at her var stopp for skysskarane på postvegen.
Her kvilte ein, hadde kort veg opp til proprietæren,
vatna hesten (eit lite bekkefar kjem forbi) og åt
kringla si før ein heldt fram.
Kveike: Tenne, nøre.
Kveik: Å bli oppeldna av
noko, inspirert (han talte så fint at det sette slik
ein kveik i dei)
|
|
L |
Legd: Sosialt system, der den
fattige/gamle gjekk på omgang mellom gardane. Budde
der det var mogeleg (frå drengastove til høystål),
levde på restar og på andres nåde.
(Pila-Kari i Vågen er den siste me kjenner til som
gjekk på
legd i valekrinsen)
Låkabakkane: Lok
skal vera brukt om ein bregne i Sunnhordaland
(spørjekassa om namn)
Låk: Sjuk, klein
Lått: Latter
Løye: Noko rart, merkeleg eller morosamt
Laup: Ser ein ofte brukt i
dei tidlegaste folketeljingane og var eit mål på
landskuld (den tids skatt) om smør. Ein laup var eit
spann som romma 15,4
kg smør.
Ljos: Lys
Lut: Del (Ytre luten). Kan
også tyda aksje (Fjellberg kraftlag er eit lutlag)
(å) løyve:
Spare, bevilge
Livd: Trygghet, beskytta
(No ligg båten i livd for uveret)
Lauga (seg): Bada, stella
seg.
|
|
M |
Mask:
Mas, bal, strev. (Å maska på).
Munnhell: Ordtak, ordtøkje
Mistyding: Misforståelse
Missheppe: Uhell
Minekleiv: På
postvegen, bakke (kleiv) ved "Knatten". Skal ha fått
navn etter første mineskotet her under vegbygging i
Kvinnherad (Otta Vikane, postvegboka).
|
|
N |
Nyfiken: Nysgjerrig |
|
O |
Otte:
Redsel, angst Or:
av (utor) ut av
Oreigne: ekspropriere
Omsut:
Hensyn
Omtykt:
At ein er likt. (Han var svært
omtykt)
Omgrep: Begrep
Omkvede: (1)Refreng,
(2)'det er det vanlege omkvedet det' (nedsettande om
framdrift i ei sak/søknad)
Oppseding: Oppdragelse
(sed er her 'skikk og bruk')
|
|
P |
Padl:
Forhøging, framskoten plass i lendet, liten
terasse.
(Padl er eit lite platå i valemarka) Påhitt:
Påfunn, ide
Pitla: plukka
(i) putlo: ubesluttsom,
forvirra Putla (på):
vera i aktivitet, gjera noko (Koss går da med
deg ? Å, eg putla
no på) Proprietær:
Eigar av jord, eigedom. (Forvansking
med utspring i eng. property) |
|
R |
Røyndom: Det verkelege, faktiske
Røynda: I røynda ar det
(faktisk er det slik at ..)
Rettkomen: Berettiga
(krav, klage)
Rettvise: Rettferdighet
Røyst(e): stemme
Røkt: Stell, pleie,
påpassing
|
|
|
A
B D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
|
S |
Sitauten: Fjelltopp, ovafor Valedalen, uviss tyding. Tauta er
gammalt for blåsa/masa (tyta).
snake:
(norrønt snaka) snike, snuse
(etter noe spiselig) s- etter noe / s- til
seg noe / rapse, kvarte reven s-t en høne
Skuten: Utløe, skur (veaskuten, vedlageret)
Skarve: Glattskurt
(Skarveland, glatt berg). (Dansk: lite, fattig)
Skorve: Skorpe (t d på sår)
Skave: Skjere av,
dele i mindre bitar (avskav: noko som er skore av)
Stemmastølen: Stemme
er demning. Sannsynleg måtte dette lagast i høve
til stabil drift av sag.
Svanaheio: Fjellslette
(hei). Sva tyder stein. Altså steinsletta.
Såte (-a): Høy sett opp til
tørk
Skulding: Anklage
Skake: riste
Sut: Bekymring (motsvarande
sutalaus(t))
Semje: Å vera einige, samde
Stogge: Stanse, stoppe
Smale: Sau
Spøt/Å spøta: Strikk(etøy)/Å
strikka
Spirdalen(navn): Spir er
spiss (dalen smalnar på toppen)
Sørgjøno (lokal tale):
(eg fer'e sørgjøno) Når dei på t d Eikeland
tok seg ein
tur inn te' Heio (butikken)
|
|
T |
Tase:
Tullebukk, vasekopp,
dumskolt Telekammen:
Høgde, kam. Uviss tyding. ForTelemark myntar
forstavinga
på folkeslag, her mest sansynleg noko med kulde.
Tuft: Tomt, plass
Tykkje (eg tykte, eg
totte) - Tenke, synast, meiner
Tevle/Tevling: Kokurrere/Konkurranse
Togn: stille, stillhet,
taushet. 'Dei sit lenge i togna'.
Trong (for): Behov. 'Dette
er det ikkje trong for'.
Tagal: Taus, stille
Tinge: Bestille
Tir: Glans (han va så
tirande kvite)
Tol / Tolsemd / Tolamot: Gi
tol, vis tolsemd, ha tolamot. Tålmodighet. |
|
U |
Uneleg:
koseleg, hyggeleg
Utloge:
Utgift, kostnad
Ureine: Forurense / Smitta
personar
Ufjelg: ustelt, ekkel,
motbydeleg
|
|
V |
Varhaugen (med -selet): Tyder på at det har
stått varde her. Selet kan ha
vore vakthytte i ufredstider, då dei unge menn måtte
dela på pliktene og
venta på avløysing. Slik er det også beskrive
i Valesongen. vale(-ar):
Smågraset vart breidd om morgonen, og snudd om
ettermiddagen. Så vart det raka i valar (rekkjer).
Sidan vart rivene brukt til å laga fengjer,
som igjen vart gjort såter av.
vedkjømeleg:
[~kjømelig] (norrønt viðrk av
vedkome) rørande, kløkkjande
ein vedkjømeleg song, tone
veite: grava grøft (ei veit)
veitsle: gjestebod
vørdnad (vyrdnad): respekt, age.
"Eg har stor vørdnad for..."
våndel: Liten ball av høy ein ga til
dyra Vadlasletta:
(Valleslette) Litt ekstra 'tungt' sludd
Vas: Tøv, tøys, tull
(vaseskap) Vedgå:
Innrømme Vesal:
Lite(n), elendig
Vetle: Vesle, litle (vetlajento-veslejenta)
Vitje/vitjing: Besøk
Vørdnad (vyrdnad): respekt,
age. "Eg har stor vørdnad for..."
Veile: feil, mangel |
|
|
A B
D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
|
Y |
Ymist:
ymse, ulikt, forskjellig |
|
Æ |
Ætt:
Slekt, familie |
|
Ø |
Ølkanna :
oppkoma like før Gamlestølen. Denne kulpen i
bakkehallet like ved stien var ein fast drikkeplass
for folk som kom forbi. Og "Ølkanna" fraus aldri. Den som går gamlevegen i dag finn skiltet.
Øksle:
Formeire
|
|
Å |
Å fengja (høy):
Samla saman høy til større eining ein
kunne femna om
Å viska (høy): Dra høyet i ein
’streng’ fram or høystålet med dertil eigna pinne (med krok). Desse vart vridd til våndlar (ballar),
som ein ga dyra.
Å baska (med): Bala, streva
Å gjera nokon ei beine:
Å gjera nokon ein teneste
Åsatrua: Den norrøne trua
(Odin, Tor, Frøya, Valhall ...)
Åtvaring: Advarsel
Åtak: Angrep
Åveleg (oveleg): mykje, stort,
veldig |
|
|
A
B D E
F G
H I
J K
L M
N O
P R
S T
U V
Y Æ
Ø Å |
| |
|
| |
Meir her:
http://www.ordnett.no/ordbok.html og
http://www.dokpro.uio.no/ordboksoek.html og
http://no2014.uio.no/ eller
http://www.sprakrad.no/templates/Page.aspx?id=7163
|
| |
|
| |
|
| |
Kjelde til mangt;
Kvinnherskringlo (Samla av Andreas Haugland,
Utgjeven av Kvinnherad mållag i 1978) |
|
|
|
|
 |
|
|
